El organismo del niño, caracterizado por un proceso de transformación permanente en su camino hacia la adultez, posee propiedades fisiológicas extraordinarias. Fisiología pediátrica aplicada a la clínica (segunda edición) pone en relieve la originalidad, riqueza y dinamismo de la fisiología en las etapas iniciales de la vida y, al mismo tiempo, incentiva el pensamiento fisiológico como base de la reflexión clínica en Pediatría. Esta segunda edición ha sido ampliada y actualizada manteniendo el espíritu original de la primera. Está estructurada en dos secciones y un apéndice: - Sección 1: se ocupa de la Fisiología de los órganos y sistemas. Presenta un análisis detallado de las principales áreas de la fisiología, con viñetas clínicas actualizadas y apartados específicos acerca de fisiopatología y escenarios de integración clínica. - Sección 2: es una novedad de esta edición. Trata sobre los Determinantes evolutivos de la fisiología del desarrollo tomando como ejes a los ritmos biológicos y la fisiología del sueño y de la microbiota intestinal. - Apéndice: despliega un apartado acerca de la Fisiología y la medicina traslacional, en el que se traza un puente académico entre la investigación básica y clínica, así como su aplicación en pacientes pediátricos. Fisiología pediátrica aplicada a la clínica (segunda edición) es un recurso formativo fundamental para estudiantes de Medicina y un instrumento de consulta y aprendizaje para pediatras y especialistas que trabajan con pacientes en edad pediátrica. La intención es ampliar la comprensión de la Fisiología y la Pediatría, con el fin de mejorar la atención de niños, niñas y adolescentes
Sección 1 | Fisiología de órganos y sistemas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 1 Fisiología del neurodesarrollo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 Pablo J. Cafiero • Silvana B. Napoli • Juan B. Dartiguelongue Desarrollo funcional del sistema nervioso central . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 Características comunes del neurodesarrollo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Desarrollo motor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Cognición social, comunicación y lenguaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Autorregulación . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Fisiopatología de los trastornos de la migración neuronal y del desarrollo cortical . . . . . . . . . . . . . . . 32 u Escenario de integración clínica: Trastornos del espectro autista (TEA) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Anexo 1.1 Principales reflejos arcaicos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 Anexo 1.2 Hitos del desarrollo motor alcanzados durante el primer año de vida . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 Anexo 1.3 Características de la cognición social, comunicación y lenguaje durante el primer año de vida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 XVI Fisiología pediátrica aplicada a la clínica 2 Fisiología del crecimiento y desarrollo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Débora G. Braslavsky • Nora M. Sanguineti • Ana Keselman • Juan B. Dartiguelongue Características generales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Crecimiento prenatal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Crecimiento posnatal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 Fisiopatología de los trastornos del crecimiento por alteraciones epigenéticas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 u Escenario de integración clínica: Insuficiencia hipofisaria congénita . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 Anexo 2.1 Cálculo e interpretación de la velocidad de crecimiento . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 Anexo 2.2 Cálculo del Z score . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 Anexo 2.3 Tablas para evaluar el crecimiento de niños y niñas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 3 Fisiología cardiovascular pediátrica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Juan B. Dartiguelongue Fisiología de la circulación fetal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Adaptación cardiovascular a la vida posnatal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 Características eléctricas y mecánicas del sistema cardiovascular durante el desarrollo . . . . . . . . 100 Fisiopatología de las cardiopatías congénitas más frecuentes: un enfoque simple de un problema complejo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 uEscenario de integración clínica: Crisis de cianosis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .122 4 Fisiología respiratoria pediátrica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 Juan B. Dartiguelongue Fisiología del desarrollo pulmonar fetal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 Adaptación respiratoria a la vida posnatal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 Características estáticas y dinámicas del sistema respiratorio durante el desarrollo . . . . . . . . . . . . . 145 Intercambio y transporte de gases . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 Control de la respiración . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 Fisiopatología del déficit de factor surfactante . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 Escenario de integración clínica: Bronquiolitis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .159 5 Fisiología renal pediátrica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 Juan B. Dartiguelongue Fisiología del desarrollo renal fetal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 Adaptación renal a la vida posnatal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 Maduración posnatal de la función renal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 Fisiopatología de la lesión renal aguda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 uEscenario de integración clínica: Deshidratación . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .206 6 Fisiología de la sangre pediátrica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 Juan B. Dartiguelongue Hematopoyesis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 Fisiología del eritrocito durante el desarrollo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .238 Hemostasia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 Fisiopatología de la esferocitosis hereditaria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 uEscenario de integración clínica: Anemia ferropénica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .253 Índice XVII 7 Fisiología digestiva pediátrica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Juan B. Dartiguelongue • Cecilia Tennina • Pablo J. Malagrino Desarrollo funcional del sistema gastrointestinal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Motilidad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 Secreción, digestión y absorción . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Hígado . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 Fisiología del sistema inmune gastrointestinal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .300 Fisiopatología de la pancreatitis aguda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 uEscenario de integración clínica: Enfermedad celíaca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .305 Sección 2 | Determinantes evolutivos de la fisiología del desarrollo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 8 Ritmos biológicos y fisiología del sueño . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 Juan B. Dartiguelongue Ciclos ambientales, evolución y homeostasis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 Ritmos biológicos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 Fisiología del sueño . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332 Anexo 8.1 Consideraciones generales sobre la higiene del sueño . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 352 9 Fisiología de la microbiota intestinal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355 Gonzalo Pérez Marc • Gabriel Vinderola • Omar Tabacco • Juan B. Dartiguelongue La microbiota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355 Determinantes del desarrollo y de la maduración de la microbiota intestinal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .360 La microbiota intestinal en la infancia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367 Funciones principales de la microbiota intestinal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 370 El eje microbiota intestinal-cerebro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376 Disbiosis y eubiosis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379 La microbiota intestinal sana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .380 Presente y futuro de la microbiota intestinal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 Apéndice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39